VƏHDƏTİN HƏQİQƏTİ - HƏQİQƏTİN VƏHDƏTİ

(Memarlıq üzrə flsəfə doktoru Qadir Əliyevin “Başlanğıcların başlanğıcı; Naxçıvan-Marağa memarlıq formalarının mahiyyəti” adlı əsərinə qısa şərh)
 
İnformasiya əsrində yaşayırıq. İnformasiya formanın daxili görüntüsüdür. Buna görə də formasiya, informasiya, deformasiya, reformasiya problemləri bütün elm sahələri üçün birinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir və etməlidir. Biz bu problemləri öyrənən elmi formalogiya - forma haqqında elm adlandıra bilərik. Forma özündə bütün idrak obyektlərini vəhdətə gətirən elmi-fəlsəfi anlayış kimi həm təbiət, həm dəqiq, həm də humanitar elm sahələri üçün ortaq problemdir. Beləliklə də, formanın universallığından istənilən elm sahəsində bu problemlərə həsr olunmuş əsərlərin meydana çıxması təbiidir.

Qurani-Kərimdə Allah-təala Özünün “ən gözəl qaynaqçı” olduğunu bəyan etmişdir. Bu, o deməkdir ki, Allah yaratdığı hər şeyi və bu şeylərin mövcudluq yollarını bir-birinə qaynaq etmişdir. “Qaynaq”-varlıqların bir-biri ilə xarici əlaqəsi - “vəhdət” anlayışı ilə ifadə olunur. Təcrübə sübut edir ki, kainatda təklikdə və başqa varlıqlarla xarici vəhdətdən kənarda heç bir mövcudluq yoxdur və mövcud ola bilməz. Vəhdətdən kənar və təklikdə varlıq sifətləri yalnız bu dünya ilə əksilik təşkil edən metafizik aləmə və həmin aləmi təşkil edən bilinməyən varlıqlara aıddir. Vəhdətin zəruriliyi təsdiq edir ki, bütün varlıqlar bir və eyni başlanğıcdan - başlanğıcların başlanğıcından yaranmışdır. Vəhdət dünyanı və onun idrakını sistemləşdirir, başqa sözlə, ilahi əndazəyə salır.
 
Bəs vəhdət haradan və necə aşkarlana bilər?
Fəlsəfənin aşkarladığı ən ümumi qanunauyuğunluqlardan biri təcrübəyə daxil olan idrak obyektləri və bizim idrakımızın tabe olduğu “əksiliklərin vəhdəti və mübarizəsi qanunu” adlanır. Bu qanundan aydın olur ki, bir-biri ilə əksilik təşkil edən heç bir varlıq ayrılıqda öz əksiliyi ilə rabitəsiz mövcud deyildir və bütün mövcudluqlar mövcudolma üçün bir-biri ilə xariçi vəhdət təşkil etməyə məcburdur.

Xarici vəhdət təsadüfi vəhdətdir. Belə vəhdətin tabe olduğu qanunlar sinergetikdir. Təsadüf-zərurət əlaqəsinə görə, təsadüfi vəhdət zəruri vəhdətlə - batini vəhdətlə əlaqədədir. Zərurəti olmayan heç bir hal təsadüfə görə təzahür etmir. Əgər təsadüfi vəhdət görünən dünyanı təşkil edirsə, zəruri vəhdət görünməyən dünyanı, dini ifadə ilə adlandırsaq, batini və idraki prosesləri, onların təzahürləri arasındakı əlaqəni təşkil edir. Zahiri vəhdətin ayrı-ayrı mövcudluqları əlaqələndirməsinin əksinə olaraq, daxili vəhdət bir şeyin tərkib hissələri və tamının hissələrinin əlaqəsini təmin edir. Daxili vəhdətdən mövcudluq, xarici vəhdətdən mövcud olma meydana çıxır. Daxili vəhdət maddələrin tərkib və kristal quruluşlarını, onların görünən konkret, görünməyən mücərrəd struktur quruluşlarını meydana çıxarır.
İnsan idrakı təcrübədə mövcud varlıqları özündə refleksiya etdiyindən, təfəkkürdə zahiri vəhdət təsvirləri, obrazları, batini vəhdət ideyaları, obrazlarla ideyalar vəhdətdə təsəvvürləri yaradır. Təsvir bədii təfəkkürün, təsəvvür yaradıcı, qurucu, konstruktiv təfəkkürün işidir. Buradan da belə bir sual meydana çıxır: təsvirlə (təbiət təsvirləri və yaradıcı təsvir) təsəvvürün (şeylərin mahiyyəti ilə onların dərk olunan həqiqətləri) arasında nə kimi əlaqə vardr?
Bunu biz forma-mahiyyət əlaqəsi kimi də adlandıra bilərik. Bu məsələ elmlə incəsənətin əlaqəsi məsələsini aktuallaşdırmış, elmdə və fəlsəfədə zaman-zaman aktual tədqiqat obyektinə çevrilmişdir.
Orta əsrlər soxalastikasından sonrarakı dövrdə dinin dövlətdən ayrılması nəticəsində dini bilgilərə paralel elmi bilgilər meydana çıxmağa başlamış, idrak və onun təzahürləri daha çox əksiliklərin tərəflərinin öyrənilməsinə cəhd etmiş və bu istiqamətdə bəşəriyyət nəhəng elmi nailiyyətlər əldə etmişdir. Əksiliklərin tərəflərini ayrı-ayrılıqda idrakı dinin elmdən, elmin sənətdən, sənətin cəmiyyətdən, cəmiyyətin təbiətdən - yer coğrafiyasindan ayrılmasına gətirib çıxarmışdır. Hansı ki, bu proses daxili və xarici vəhdətin inkarına paralel inkişaf etmişdir. Bu cür idrak o dərəcəyədək inkişaf etmişdir ki, çox vaxt əksiliklərin bir-biri ilə vəhdəti görünməz və dərkedilməz olmuş, nəticədə tədqiqat obyektindən kənarda qalmış, idrakın təzahürləri arasında barışmazlıq meydana çıxmışdır. Bununla da həqiqətin tam kimi idrakı mümkünsüz olmuşdur. Dərk edilən istənilən həqiqət isə həqiqətin özü yox, onun bir fraqmentindən ibarət olmuşdur. Bu isə yaradılışın məqsədinin və istiqamətinin idrak edilməsinə mane olmuşdur. Buradan da fəlsəfəyə hakim olan məlum “Həqiqət mütləq, onun idrakı nisbidir” tezisi meydana çıxmışdır.

Həqiətin nisbi idrakı nəticəsində elm dini, din elmi, qarşılıqlı olaraq inkar etmiş, empirik və nəzəri bilgilər fəlsəfəni sıxışdırıb, az qala sıradan çıxarmış, bədii təfəkkürün təzahürləri yaradıcı təfəkkürün təzahürləri ilə rabitəsini itirmiş - incəsənət elmdən ayrılmışdır. Artıq bu proses insan idrakını böhrana salmağa başladığından, XİX əsrin ortalarından etibarən dünyanın qabaqcıl fikir sahibləri yeni dövrdə həqiqətin aşkarlanması üçün əksiliklərin mübarizəsi əsasında yox, onların vəhdəti əsasında idrak edilməsi məsələsini ciddi problem kimi ortalığa çıxarmışlar. Bu istiqamətdə doğulan yeni ideyalardan biri də ensklopedik elmlərin yaradılması ideyasıdır.
Ensklopedik elm - fakultətiv elmlərdən (ayrı-ayrı elm sahələri) fərqli olaraq nisbi-hissəvi həqiqəti yox, tam həqiqəti - vəhdətin həqiqətindən obyekti idrak edir. Hansı ki, əldə edilən elmi nəticələr özündə tamamlanmış kamil dünyagörüşü formalaşmasına yardımçı olur.
Əslində, “həqiqətin vəhdəti” ideyası təzə ideya deyil. Min illər bundan öncə metafiziklər nisbi həqiqətin məhz vahid tək bir mütləq həqiqətdən meydana çıxdığını iddi etmiş və buna görə mütləq həqiqəti -nisbi həqiqətin bütün dərəcələrinin başlanğıcını aşkarlamağa cəhd etmişlər. Qurani-Kərimdə Allah-təala Özünü “tək və cütün sahibi” kimi insanlara aşkarlayır. Tək və cüt - təkin bir-birinə əks iki yerə ayrılması ilə cütləri yaratmasına işarə edir. Təbiətdə hissəciklər mənfi və müsbətə, elementlər metal və qeyri-metallara, maddələr qələvi-turşu və duzlara, canlılar erkək və dişiyə, insanlar kişi və qadına ayrılır. Eləcə də idrak prosesi bir-birinə əksilik təşkil edən düşüncə və yaradıcılığa, buna uyğun elm və sənətə, tək və cütün idrakından həmin proseslərin təzahürləri rasional və irrasional ədədlər, sait və samit hərflər, qavrayışda obraz və ideyalar, düşüncədə təsəvvür və təsvirlər, dəyərlər xeyir və şərə, yaradıcılıq vizual və verbal simvollaşdırmaya ayrılır. Hansı ki, vizual simvollar sistemindən təsviri sənət, verbal simvollar sistemindən musiqi sənəti meydana çıxır.

Buradan aydın olur ki, əslində sənət elmlə bir tamdan ayrılmış, bir-biri ilə əksilik təşkil edən idrak təzahüridir və məhz təkin cütə bölünməsi nəticəsində meydana çıxmışlar. Buradan da elmlə sənətin vəhdəti, yəni hər ikisinin bir və eyni başlanğısı olduğu sübut olunur. Başlanğıcların başlanğıcı haqqında biliklər bir sistem şəklində metafizikanı təşkil edir.

Metafizika - mifologiyadan sonra, fəlsəfədən əvvəl meydana çıxan ictimai şüur formasıdır. Antik dövrün metafiziklərinin görüşləri çox sadə ideyalara əsaslanmışdır. Belə ki, onlar başlanğıcların başlanğıcı kimi ya hər şeydə olan bir şeyi - suyu, ya hər şeyi məhv edən şeyi - odu, ya hər yerdə olan şeyi - havanı və ya hər zaman olan şeyi - toprağı əsas götürmüşlər. Klassik metafizika başlanğıcın başlanğıcını bu dünyada axtardığından, onların ideyaları tənqidə dözə bilməmişdir. Buna görə, antik dövrdə metafiziklər öz dövrünün dini tərəfindən təqib olunmuş, onlardan bəziləri Sokrat kimi edama məhkum edilmişdir. Bundan uzun əsrlər sonra orta əsr fəlsəfəsi metafizikanı cəfəngiyyat və xürafat kimi qəbul etmiş və həqiqətin idrakında metafizik bilgilərə əhəmiyyət verməmişdir.

Fəlsəfənin inkişafının zirvəsində səmavi dinlər meydana çıxmış və vəhy olunan bilgilər yenidən başlanğıcların başlanğıcı haqqında bilgilər vermişdir. Bu bilgilər metafizik bilgilərdən onunla fərqlənir ki, metafiziklər - bu dünyadan görünən və bilinənləri, din - görünməyən və bilinməyənləri başlanğıcların başlanğıcı kimi bəyan edir. Bilinməyənlər təcrübəyə daxil olmadığından, bütün təcrübi biliklər və bu biliklərə istinad edən fəlsəfə, məsələn, materializm dini və dinlə birlikdə başlanğıcların başlanğıcı ideyasını inkar etməyə başlamışdır.
Yalnız İ.Kant özünün transendatal fəlsəfəsində yenidən metafizikaya qayıtmış və metafizik bilgilərin aşkarlanması haqqında mükəmməl təlim yaratmışdır. Kantı dinlə elmi vəhdətə gətirməyə çalışan ilk folosof kimi qəbul etmək olar. Müasir dövrdə aktuallıq kəsb edən ensklopedik elm ideayası da əslində metafizik əsasda həqiqətin öyrənilməsini tələb edir.
Ensklopedik elmin vəzifəsi dinlə elmi, elmlə sənəti, fəlsəfə ilə empirik bilgiləri, nəzəriyyə ilə təcrübənin vəhdətindən mütləq həqiqəti aşkarlamaqdan ibarətdir. Bunun üçün emanasiya və təkamül prosesinə - həqiqətin nisbiləşmə və formanın təkmilləşmə, mütləqləşmə prosesinə əks istiqamətdə mühakimə yürütmək tələb olunur.

Təkamül mükəmməl formanın - son şeyin - idrak obyektinin meydana çıxması ilə başa çatdığından, təkamülə əks proses formanın idrakından başlamağı tələb, mütləq həqiqətin idrakı təfəkkürdə obrazların - mücərrəd formaların yaranması qanunayğunluqlarını öyrənməyi tələb edir.
Memarlıq mücərrəd formanın konkretləşdirilməsindən ibarət yaradıcılıq prosesi olduğundan, ensklopedik elm bütünlükdə formasiya, deformasiya və reformasiya proseslərini anlamaq üçün memarlıq elminin yeni müstəviyə çıxarılmasını şərtləndirir.

Ensklopedik elmin obyekti ayrılıqda nə cisim, nə can, nə də ruh -şəxsiyyət ola bilər. Ensklopedik elm cismin, ruhun və canın başlanğıcının həqiqətini öyrənməklə, insan idrakı qarşısında yeni üfüqlər aça bilər.VƏHDƏTİN HƏQİQƏTİ - HƏQİQƏTİN VƏHDƏTİ

Dünyada bu istiqamətdə bir çox ciddi tədqiqat əsərləri yaranmaqdadır. Məsələn, Mozun tarixlə psixologiyanın, Brodelin iqtisadiyyatla təsviri sənətin, Mamfordun tarixlə istehsalın, Hildebrandın fəlsəfə ilə kommunikasiyanın əlaqələrinə həsr etdikləri əsərlər xüsusilə diqqəti cəlb edir.

Son illər daha çox alim idrak obyektlərinin vəhdətindən idrakın təzahürlərinin vəhdəti əsasında həqiqətin öyrənilməsinə cəhd etməyə başlamışdır. Azərbaycanda bu istiqamətdə atılan ilk addımlar mərhum akademik Azad Mirzəcanzadəyə və İ.Ələkbərova məxsusdur. A.Mirzəcənzadə özünün “Təhsilin humanistləşdirilməsi” kitabını humanitir elmlərlə dəqiq elmlərin vəhdətinə həsr etmiş və bu probmlemi çözmək istiqamətində ciddi nəticələr əldə etmişdir. İ.Ələkbərov orta məktəb uşaqları üçün yazdığı kitabında riyaziyyatın bədii təsvirlərlə öyrədilməsi problemini - riyaziyyatla ədəbiyyatın vəhdəti problemini həll etmyə cəhd göstərmişdir.

Bu istiqamətdəki tədqiqatlara öz töhvəsini verən alimlərdən biri də Naxçıvan Dövlət Universitetində Memarlıq kafedrasının müdiri, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru Qadir Əliyevdir. Periferiyada fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Q.Əliyev dünya elminin avanqardları ilə bir sırada qlobal tədqiqatlar aparmaqla təbiət, tarix, din, elm, fəlsəfə və sənətin - memarlığın vəhdəti probleminə həsr etdiyi Naxçıvan-Marağa memarlığı haqqındakı tədqiqatları ensklopedik elm sahəsində ciddi iddia ilə çıxış edir.
Əslində, idrakın ayrı-ayrv təzahürləri eyni bir həqiqətin müxtəlif simvollarla ifadə edilməsindən ibarətdir. Buna görə də, bunun əksinə, bir simvolik ifadədən digər simvolik ifadəyə keçidin qanunlarını aşkarlamaqla, istənilən idrak məhsulundan başqa idrak obyektlərinin mahiyyətini bir və eyni həqiqət kimi idrak etmək mümkündür. Bu da insanlığın tədqiqat imkanlarını nəhəng ölçülərdə genişləndirir, tədqiqat üçün əlçatar olan obyektdən zaman, məkan və imkan baxımından əlçatmaz obyektlərin tabe olduğu qanunauyğunluqları - gizli bilgiləri aşkarlamağa imkan verir. Əslində, bu, ilahi üsuldur, hansı ki, Qurani-Kərimdə “təfsir” adlanır.
Təfsir - bir cümlənin mənasının başqa bir cümlədən aşkarlanması üsuludur. Buna uyğun bir əsərdən və obyektdən başqa bir əsərin və ya obyektin həqiqətini aşkarlamaq da elmi təfsir üsulu kimi adlandırmaq olar. Q.Əliyev məhz öz monoqrafiyasında elmi təfsir üsulundan istifadə etmiş memarlığın tabe olduğu qanunauyğunluqları təbiət, cəmiyyət, elm, din və s. kimi idrak sahələrindən aşkarlamağa cəhd etmişdir.
 
VƏHDƏTİN HƏQİQƏTİ - HƏQİQƏTİN VƏHDƏTİ  - II HİSSƏ
 

Qadir Əliyev öz monoqrafiyasında sənəti belə təyin edir: “Sənət, ümumiyyətlə mədəniyyət, cəmiyyətin inkişaf müddəti ərzində meydana gətirdiyi bütün maddi və mənəvi dəyərlərinin, süverenliyinin ölçüsünü göstərən vasitələrin bütünüdür”.

Bu təyin bütünlükdə yaradacılıq və azadlıq problemini ön plana çəkir və sənətin (o cümlədən elmin) azad insan təfəkkürünün məhsulu olduğunu sübut edir. Məhz buna görə, sənət və elm cəmiyyətlərin azadlıq dövrlərində çiçəklənir və əksinə cəmiyyətlər asılılıq vəziyyətinə keçdikdə sənət də, elm də ölür. Cəmiyyət cahilliyyə dövrünə qayıdır.
Nobel mükafatçısı, məşhur iqtisadçı A.Fon Xayek də azadlığı “öz nadanlığını dərk etmək” kimi təyin etməklə, bir daha azadlıqla maarifin və biliklənmənin əlaqəsinə diqqəti çəkmişdir.

Təbii ki, cəmiyyətin inkişafi həm də xalqın məskunlaşdığı coğrafiyanın şərtləri ilə təbii şəkildə məhdudlaşdırılmışdır. Buradan da təbiətin cəmiyyətin azadlıq ölçüsü olduğu aydın olur. Məhz buna görə, kasıb coğrafi ərazilərdə sənət və elm inkişaf edə bilməmişdir.

Q.Əliyev bu haqda belə nəticəyə gəlir: “Mədəniyyətlərin yaranması, içində yaşanılan coğrafiyanın xüsusiyyətləri, insanların ehtiyacları və təbiəti ilə əlaqəli, doğum, ölüm və ölümdən sonrakı həyatla əlaqəli inanclar əhəmiyətli bir faktordur”. Müəllifin bu mühakiməsi əslində məskunlaşma problemi ilə sənət və elm arasındakı əlaqəyə aydınlıq gətirir. Coğrafiya məskunlaşmanın həcmini, xaraktertini və tempini müəyyən edir. Mədəniyyət də məhz buna görə coğrafi ərazinin xalqlar tərəfindən məskunlaşdırılması prosesindən meydana çıxır. Coğrafiya insanlara yalnız onların maddi tələbatlarını ödəyən şeylər vermir, həm də “onların mənəvi tələbatlarını təmin edir”. Buna görə də gözəl mənzərəli ərazilərdə yüksək sənət əsərləri meydana çıxır. Coğrafiyanın elmin və sənətin inkişafinda müstəsna rol oynaması coğrafiyanın əksiliyinin bilgilərinin də sənət və elmin inkişafina təsirini təsdiq edir. Hansı ki, o biri dünya, axirət və ya paralel kosmos anlayışları ilə ifadə edilən “ölümdən sonrakı həyatın davam etdiyi aləm” kimi təsəvvürə gəlir. Buradan da axirət haqqında elmi və təsviri bilgilərin meyadana çıxmasının yer coğrafiyası ilə bağlı olduğu aydın olur. Beləliklə də biz həqiqətin konvensiyasını - dövretməsi prosesini aşkarlayırıq.
Həqiqət başlanğıcların başlanğıcından başlanğıclara - təbiətə -coğrafiyaya, oradan cəmiyyətə, cəmiyyətdən şəxsiyyətə, şəxsiyyətdən yaradıcılıqla yenidən təbiətə qayıdaraq taksisi mədəni mühüti meydana çıxarır.
Taksis - həqiqətin hərəkətdən qaldığı son mənzildir.
Taksis - insan əli ilə yaradılmış erotlardan, daldalanacaq və sığınacaq yerlərindən, alət və silahlardan, kommunikasiya vasitələrindən və onların bədii təsvirlərindən ibarətdir.
Q.Əliyev öz monoqrafiyasında sənətlə cəmiyyətin əlaqəsi haqqında yazır: “Sənət cəmiyyətin yüksəlişi illərində inkişaf edib, tənəzzül zamanı böhran keçirib, cəmiyyət zəif olanda isə unudulub”. Buradan da “tarix və sənət” əlaqəsinin araşdırılması zərurəti meydana çıxır. Beləliklə, Q.Əliyevin monoqrafiyasını bir cümlə ilə ifadə etsək, demək olar ki, bu monoqrafiya din-coğrafiya-cəmiyyət-şəxsiyyət-yaradıcılıq (təsviri və elmi)-tarix əlaqəsinə həsr olunmuşdur.

Nə üçün Q.Əliyev özünün tədqiqatını məhz başlanğıcların başlanğıcından başlamışdır? Bunun səbəbini müəllif özü belə izah edir: “Heç bir elmi onun əsaslarını mənimsəmədən öyrənmək mümkün deyildir”. Bura onu da əlavə etmək lazım gəlir ki, bir elm sahəsindən başqa elm sahələri üçün əhəmiyyətli ideyaları aşkarlamaq məhz əsas haqqı bilgilərə yiyələnməyi tələb edir. Başlanğıcların başlanğıcı varlıq növləri arasında “harmoniyanı” - xarici çoxunluqda və vəhdətdə mövcud olmanı şərtləndirir. Buna görə də ölüm və məhv olmanı harmoniyanın pozulması və mövcudluğun mövcudolmadan çıxması kimi təyin etmək olar. Buradan da təbiətin, cəmiyyət və insanın mövcud olmasının harmoniyasından başlanğıcların başlanğıcını və əksinə başlanğıcların başlanğıcından insan təfəkkürünün müxtəlif təzahürləri və təbiətdə mövcud olmanın harmoniyasının qanunlarını kəşf etmək mümkündür.

Fakultətiv elmlər varlığın və idrakın harmoniyasını - vəhdətin qanunlarını öyrənmir. Buna görə də fakultətiv elmlər insanlara bilik yox, informasiya verir.
İnformasiya - məlumat təşkil olunmamış - formalaşmamış sadə bilgi fraqmentlərindən ibarətdir. İnsanların çoxlu informasiyaya malik olması onların bilikli olmasına işarə etmir. Yalnız malik olduğu informasiyadan əqli mühakimə prosesində bəlli ideyalar çıxaran insanlar bilikli ola bilir. Buna görə də Q.Əliyev haqlı olaraq yazır: “İnformasiya bolluğu zəkanın inkişafina dəlalət etmir”. Niyə? Buradan da aydın olur ki, insan nə qədər məlumata malik olsa da, həmin məlumatlar arasındakı harmoniyanı dərk etmədikcə biliklənə bilməz, bu da onun zəkasının inkişaf etməsinə imkan verməz. Beləliklə, biz biliklənməni idrak subyektinin idrak obyekti ilə harmoniya təşkil etməsi kimi təyin edə bilərik.
Bəs insanlar nə üçün məhz fakultətiv elmlərə daha çox meyl etmişdir? Bu, insan təbiəti ilə bağlıdır. Bir qayda olaraq insanların bütün fəaliyyəti onların maraq və təlabatlarının ödənməsinə - mənfəət götürməsinə tabe olur. Maraq və tələbatlar indivudal olduğundan bu cür idrak yalnız xüsusi və orjinal bilgilər əldə etməyə meyl edir. Bu da insanı mütləq həqiqətin idrakından uzaqlaşdırır.

Mütləq həqiqət insanlara birbaşa mənfəət gətirmədiyindən nəzəriyyələşmə, fəlsəfə və dini bilgilər yalnız azlıq üçün düşüncə predmetinə çevrilir.
Həqiqətin fakultələrə ayrılmasına uyğun məntiq - idrakın qanunauyuğunluqları da müvafiq məntiq üsullarına ayrılmışdır. Hər bir məntiq üsulu yalnız özünə xas həqiqəti ortalığa çıxarmışdır, hansı ki, başqa məntiq üsulları ilə doğruluğu şübhə altına alınmışdır. Q.Əliyev bu problemi çox aydın şəkildə belə ifadə edir: “Hər bir növ mühakimənin özünün digər növ mühakimənin dərketmə üsulundan fərqli olan xüsusi dərketmə üsulu vardır. Bu səbəbdəndir ki, tədqiqatla məşğul olan insanların bir qismi yanlış fikrlərə düşmüşlər. Çünki bunların bəziləri inandırmaq vərdişi ilə, bəziləri hər şeyi bədii formada ifadə etmək vərdişi ilə, üçüncüləri digərlərinin məlumatlarına istinad etmək vərdişi ilə, dördüncü öz hisslərinə güvənmək vərdişi ilə, beşinci isə dərketmə predmetləri arasında dəqiq fərqləri lazımınca qiymətləndirmədən, ancaq dəlil və sübut gətirmək vərdişi ilə hərəkət edirlər”. Q.Əliyevin bu fikrləri başqa bir formada Frensis Bekonun “ağlın inkişafinın qarşısını kəsən maneələr” haqqındakı məşhur fikirləri ilə səsləşir. Buradan sual doğur. Bəs, Q.Əliyev özü hansı vərdişlə bu monoqrafiyanı yazmışdır? Q.Əliyev yazır: “Bütün problemlərin həllində, o cümlədən elmi araşdırmalar zamanı ikiölçülü müstəvidən üçüncü müstəviyə keçmək çətindir, bu, araşdırıcıdan xüsusi bacarıq və vərdiş tələb olunur... Araşdırma zamanı problemin həllində ənənəvi üsul olan “zahiri” düşünçə tərzi ilə deyil, “batini aləmi” tanımaqla, “əsas qaynağa istinad etməklə yanaşmağa çalışmışıq”.

Q.Əliyev “batini aləmin” tabe olduğu qanunu “harmoniya qanunu” adlandırır. Harmaniya - müxtəlif formalı mövcudluqlar və onların hərəkəti zamanı ümumi nizamın qorunması hadisəsindən ibarətdir. Başqa sözlə, harmoniya antixaos qanunu kimi təsəvvür oluna bilər. Kainati, təbiəti, cəmiyyəti, xalqı, insanı və idrak təzahürlərini - elmi, sənəti, dini, əməyi və s. xaosdan qoruyan tək bir qanunu biz harmoniya qanunu adlandıra bilərik. Buna görə də yalan heç bir həqiqətlə harmoniya təşkil etmir və buna görə də asanlıqla inkar olunur.

Harmoniya qanunu bir idrak formasından başqa idrak formalarına keçməyə, bir varlıqdan başqa varlıqların mahiyyətinə nüfuz etməyə, bir əqli hökmdən başqa əqli hokmə keçməyə imkan verir. Bu üsul insanları istidlaldan - dəlillər əsasında sübut etmədən azad edir. Məntiq elmində istidlal birbaşa məntiq üsulu adlanır, hansı ki, təcrübədə konkret idrak obyektinin əlamətləri əsasında sübutetmə üsulu kimi təyin edilmişdir. Dəlil əsasında sübutetmə insan ağılının dərinliyə və uzaqlığına inkişafını məhdudlaşdırır, onu yaxın görən və səthi -zahiri dərk edən varlığa çevırır. Elmi təfsir üsulu insanı bu məhdudiyyətdən azad edir. Dəlil ən sadə ideyaya malik şeydir, hansı ki, doğruluğunu sübut etmək tələb olunmur. Bu, elmdə aksioma adlanır. Buradan da dəlillərin eyniliyindən əqli hökmlərin eyniliyinə çatmaq mümkün olur.

Dəlilsiz sübutetmə intutiv idraka xas olub, batini aləmi - həm idrak obyektlərinin daxili görüntüsünü, həm də dərk edən insan təfəkkürünü özündə ifadə edir. Buradan aydın olur ki, xarici idrak obyektlərinin mahiyyətinin düşüncə prosesində idrak edilməsi onların təcrübədən idrakından daha çox insani həqiqətə yaxınlaşdırır.

Təcrübə hissi idraka, düşüncə intutiv idraka əsaslandığından, hissi təsir mühitdən keçdiyindən entropiyaya - təhrifə, enerji itkisinə məruz qalır. Qurani-Kərimdə bu qanunauyuğunluq belə bir ayə ilə ifadə olunmuşdur: “Hətta peyğəmbərlər Allahın vəhylərini insanlara çatdırarkən şeytanlar onların sözlərinin arasına atırlar”. Kibernetika elmində entropiyaedici faktorlar “Maksvel iblisləri” adlanır, hansı ki, bu iblislər Qurani-Kərimdə şeytana aid edilən işləri görürlər. Buradan aydın olur ki, hissi idrak entropiya dərəcəsinə uyğun mütləq həqiqəti idrak etməyə imkan vermir. Buna görə də təcrübəyə əsaslanan idrak üçün mütləq həqiqət dərk olunmazdır. Bunun əksinə, yaradıcılıq prosesində entropiya inkar olunur, çünki entropiya qanununa görə, məlumat yaranma prosesində entropiya olunmur. Çünki yaranmada keçmə istisna olduğundan, entropiya isə keçmədə baş verdiyindən, ideyaların yaradılmasında həqiqətin entropiyası absurddur.

Din də məhz buna görə, ilahi bilgiləri düşüncə prosesindən yox, yaradıcılıq prosesindən insanlara təqdim edir. Beləliklə, yaradıcılıq mütləq həqiqətdən başlayır, elm mütləq həqiqətdə başa çatır. Buradan aydın olur ki, heç bir fakultətiv elm mütləq həqiqət haqqında məlumata malik ola bilməz və bunun əksinə bütün yaradıcılıq prosesləri mütləq həqiqətdən başladığından onun haqqında bilik verə bilər.
(Ardı var)
Sərdar CƏLALOĞLU